Ένας κορυφαίος στην επιστήμη της εξελικτικής βιολογίας καθηγητής ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο Ρότζερς, εξηγεί ποιά είναι τα βαθύτερα αίτια της εξαπάτησης και της αυτοεξαπάτησης.

Του Αθ. Χ. Παπανδρόπουλου


Σε μια εποχή όπου ασυνείδητοι γελωτοποιοί και εγκληματικά ανεύθυνοι ιδεολόγοι διαχέουν τόνους εξαπάτησης και αυτοεξαπάτησης, το σημαντικό βιβλίο του Robert Trivers "Η Μωρία των Ανοήτων. Η λογική της εξαπάτησης και της αυτοεξαπάτησης στην καθημερινή ζωή" (Εκδόσεις Κάτοπτρον, 2016), άριστα μεταφρασμένο από τον Π.Δελήβοριά, είναι προκλητικά επίκαιρο.

Στις σελίδες του ο Αμερικανός εξελικτικός βιοανθρωπολόγος Ρόμπερτ Τρίβερς αναζητά μια αυστηρά επιστημονική εξήγηση στο ερώτημα γιατί η βιολογική εξέλιξη επέλεξε και ευνόησε την παρουσία της εξαπάτησης και της αυτοεξαπάτησης όχι μόνο στη ζωή των ανθρώπων αλλά σε κάθε μορφή ζωής.

Απαντώντας έτσι στα πιθανά και εύλογα ερωτήματα του αναγνώστη,ο συγγραφέας επισημαίνει ότι "έχει έρθει πια ο καιρός να διατυπωθεί, υπό το πρίσμα της εξε¬λικτικής σκέψης, μια γενική θεωρία για την εξαπάτηση και την αυτοεξαπάτηση, μια θεωρία η οποία να ισχύει για όλα τα είδη —και, κατά κύριο λόγο, για το δικό μας. Είμαστε παθιασμένοι ψεύτες, ακόμη και απέναντι στον εαυτό μας. Η γλώσσα, το πολυτιμότερο απόκτημα του είδους μας, όχι μόνο ενισχύει την ικανότητά μας να ψευδόμαστε, αλλά επεκτείνει κατά πολύ το εύρος της. Μπορούμε να πούμε ψέματα για συμβάντα απόμα¬κρα στον χώρο και στον χρόνο, για τις λεπτομέρειες και το νό¬ημα της συμπεριφοράς των άλλων, για τις ενδόμυχες σκέψεις και τις επιθυμίες μας κ.ο.κ. Προς τι, όμως, η αυτοεξαπάτηση;"
Το ερώτημα για όσους θέλουν να εμβαθύνουν στην ανθρώπινη φύση και να ανιχνεύσουν σημαντικές πτυχές της, είναι ζωτικό και δύσκολο. Η διερεύνηση του όμως ανοίγει νέους δρόμους κατανόησης της πολυπλοκότητας της εποχής μας και προσωπικής ενδοσκόπησης.

"Οι άνθρωποι, γράφει o Robert Trivers,  διαθέτουμε θαυμαστά αισθητήρια όργανα για την ανίχνευση πληροφοριών, αν πρόκειται να διαστρεβλώσουμε την εισερχόμενη πληροφορία μόλις καταφθάσει στον νου;

Τα θεμέλια για την επιστημονική διερεύνηση της αυτοεξαπάτησης παρέχονται από την εξελικτική βιολογία. Σύμφωνα με την εξελικτική λογική, εξαπατούμε τον εαυτό μας προκειμένου να μπορέσουμε αποτελεσματικότερα να εξαπατήσουμε τους άλλους. Πρόκειται για ένα ιδιαίτερα πολύπλευρο φαινόμενο. Δεν χωρά αμφιβολία ότι η αυτοεξαπάτηση αποτελεί αντικείμενο μελέτης της ψυχολογίας, αλλά, αν περιοριστείτε αποκλειστικά στο συγκεκριμένο επιστημονικό πεδίο, κινδυ-νεύετε να τυφλωθείτε (και να αποτρελαθείτε) πολύ πριν δι¬ακρίνετε τις υποκείμενες αρχές της. Σε πολλές περιπτώσεις, η κατανόηση της καθημερινότητας αποδεικνύεται πολυτιμό¬τερη από τα πειραματικά ευρήματα· ωστόσο, οι προσπάθειες μας να κατανοήσουμε την καθημερινότητα συχνά παρακωλύ¬ονται είτε από την άγνοιά μας είτε από τη ροπή μας προς την εξαπάτηση και την αυτοεξαπάτηση.

Και αυτό, κατά τον Trivers, ισχύει για την πολιτική και τις διεθνείς σχέσεις. Χώρος στον οποίον η εξαπάτηση αποτελεί "υψηλή τέχνη". Υπό αυτή την έννοια, ο συγγραφέας αναγνωρίζει με σοβαρότητα και εντυπωσιακό επιστημονικό κύρος, ότι το βιβλίο του, αφορά την ανειλικρίνεια, την παραποίηση και τα ψεύδη, τό¬σο προς τον εαυτό μας όσο και προς τους γύρω μας. Αλλά όσο και αν, ώρες ώρες, τα φαινόμενα εξαπάτησης και αυτοε¬ξαπάτησης γεννούν αισθήματα θλίψης, αναμφίβολα αξίζει να έρθουν στο φως, να τεθούν στη βάσανο της ενδελεχούς επι¬στημονικής έρευνας και ανάλυσης. Πρόκειται για μια σκοτει¬νή και αδιαφανή όψη του εαυτού μας, την οποία συνηθίζουμε να παραβλέπουμε και να παραγνωρίζουμε, παρά τους κινδύ¬νους που συνεπάγεται αυτό. Εντούτοις, η διερεύνησή της φέρ¬νει στην επιφάνεια στοιχεία εξόχως συναρπαστικά, ικανά να προκαλέσουν έκπληξη και θαυμασμό· έτσι, μπορούμε να την απολαύσουμε αντί απλώς να την υπομείνουμε", τονίζει.

Επισημαίνει δε ότι έγραψε το βιβλίο έχοντας κατά νουν μια συγκεκρι¬μένη λογική σειρά. Στα πρώτα δύο κεφάλαια αναπτύσσει την εξελικτική λογική και παρουσιάζει μια συνοπτική ανασκόπη¬ση της εξαπάτησης στη Φύση. Κατόπιν πραγματεύεται, κατά σειρά, τα νευροφυσιολογικά χαρακτηριστικά της εξαπάτησης, την επαγόμενη αυτοεξαπάτηση, τα απατηλά φαινόμενα στην οικογένεια και στις σχέσεις των δύο φύλων, τις ανοσολογικές και κοινωνικοψυχολογικές προεκτάσεις της αυτοεξαπάτησης και την επίδρασή της στην καθημερινή ζωή και στις ποικίλες εκφάνσεις της, μεταξύ των οποίων στα αεροπορικά και στα διαστημικά δυστυχήματα, στα αναληθή ιστορικά αφηγήμα¬τα, στον πόλεμο, στη θρησκεία και στις κοινωνικές επιστήμες. Κλείνει το βιβλίο με μερικές σκέψεις σχετικά με το πώς μπο¬ρούμε να αντιπαλέψουμε την αυτοεξαπάτηση στην προσωπική μας ζωή.

Και αυτό με δεδομένο το γεγονός, κατά τον συγγραφέα, ότι η εξαπάτηση είναι ένα βαθύτατο χαρακτηριστικό της ζωής. Παρατηρείται σε όλα τα επίπεδα  - από το γονίδιο έως το κύτταρο και από το άτομο έως την ομάδα - και φαντάζει, από κάθε άποψη, απαραίτητη. Επειδή, όμως, οι απατηλές πράξεις συνήθως πραγματοποιούνται στα κρυφά, η επιστημονική διερεύνηση του φαινομένου δεν αποτελεί απλή υπόθεση - και στην περίπτωση της αυτοεξαπάτησης τα πράγματα είναι ακό¬μη χειρότερα, διότι κρύβεται βαθύτερα στον ασυνείδητο νου μας. Ενίοτε είναι απαραίτητο να έρθουν στο φως ποικίλες λε¬πτομέρειες πριν επιδιωχθεί η ενδελεχής εξέταση του ζητήμα¬τος, καθώς, δεδομένης της πολυπλοκότητας των στρατηγικών εξαπάτησης και της γενικότερης άγνοιάς μας γύρω από τη φυ¬σιολογία των μηχανισμών της αυτοεξαπάτησης, συχνά διαπι¬στώνουμε ότι μας λείπουν σημαντικά αποδεικτικά στοιχεία.

Ας το έχουν υπόψη τους αυτό κάποιοι αυτόκλητοι εισαγγελείς - δημοσιογράφοι και ορισμένοι άλλοι Ηρακλήδες Πουαρό του ρεπορτάζ. Η μωρία των ανοήτων δεν είναι εξαίρεση. Αποτελεί κανόνα σε κοινωνίες που αποστρέφονται τη γνώση.

Author: Το Βήμα της Αιγιάλειας

Ανεξάρτητη eφημεριδα άποψης.