Του ΠΛΑΤΩΝΑ ΤΗΝΙΟΥ*
Ολόκληρο το επίμετρο του Πλάτωνα Τήνιου στο νέο βίβλίο της διαΝΕΟσις “Η Ζωή των 100 Χρόνων. Ζωή και εργασία στην εποχή της μακροβιότητας”…
Για ποιον μιλά ο Γρίφος;
ΟΓρίφος των 100 Χρόνων με τον αγγλικό του τίτλο “Η Ζωή των 100 Χρόνων: Ζωή και εργασία στην εποχή της μακροβιότητας (The 100-Year Life: Living and Working in an Age of Longevity)”, υπήρξε ένα εκδοτικό φαινόμενο. Γραμμένο από δύο καθηγητές του London Business School, μια κοινωνική ψυχολόγο, τη Λίντα Γκράτονκαι έναν οικονομολόγο, τον Άντριου Σκοτ, εκτοξεύτηκε στις πωλήσεις και βραβεύτηκε ως ένα από τα καλύτερα επιχειρηματικά βιβλία του 2016 από τους Financial Times. Ακολούθησαν βραβεύσεις στις χώρες-πρωταγωνιστές της μακροβιότητας, την Ιαπωνία και την Ταιβάν. Το βιβλίο έχει μεταφραστεί σε περισσότερες από 15 γλώσσες. Τώρα και στα ελληνικά.
Ο Γρίφος των 100 Χρόνων – Ζωή, Eργασία και Εκπαίδευση στην Εποχή της Μακροβιότητας
Η εκδοτική επιτυχία αλλά και η διείσδυση των ιδεών του βιβλίου στη δημόσια συζήτηση σε πλήθος χώρων και χωρών απαιτούν εξήγηση. Ο Γρίφος των 100 Χρόνων είναι, προφανώς, όχι “απλώς άλλο ένα βιβλίο” για τον πληθυσμό ή για τη δημογραφική μετάβαση. Συνθέτοντας προσεγγίσεις από πολλές επιστήμες –τη δημογραφία, τα οικονομικά, την κοινωνική ψυχολογία, την κοινωνιολογία– μας προσφέρει μια φρέσκια και εμπεριστατωμένη ματιά στο πώς μπορεί να είναι το μέλλον που μας περιμένει στη στροφή. Πέρα από αυτό, ο ευρηματικός τρόπος αφήγησης προσδίδει στο βιβλίο ζωντάνια και γλαφυρότητα, καθιστώντας προσιτές σύνθετες επιστημονικές έννοιες και πρόσφατα ευρήματα.
Όμως, αυτές οι εξηγήσεις δεν αρκούν. Ο Γρίφος των 100 Χρόνων πρωτοτυπεί, προσεγγίζοντας ένα γνώριμο θέμα από μια αναπάντεχη οπτική. Συνήθως η δημογραφία, η ανταγωνιστικότητα και οι αλλαγές στην εργασία αναλύονται ως συνολικές, μακροσκοπικές προκλήσεις–αντικείμενα για δημόσια συζήτηση ή για διαμόρφωση κρατικής πολιτικής.
Το βιβλίο εξετάζει τα ίδια ζητήματα από τη σκοπιά του ατόμου. Δεν λέει “τι πρέπει να γίνει για να προσαρμοστεί η κοινωνία μας” στην μακροβιότητα. Απευθύνεται στον ίδιο τον αναγνώστη, ρωτώντας και αναλύοντας κάτι πολύ πιο άμεσο: “Τι μπορώ να κάνω εγώ –ή τα παιδιά μου– για να προσαρμόσω τη δική μου ζωή σε αυτό που έρχεται;”.
Από ακαδημαϊκή συζήτηση πάνω σε αφηρημένες μακροσκοπικές έννοιες, μετατοπίζει το ενδιαφέρον προς άμεσα και πιεστικά θέματα για τον/την κάθε αναγνώστη/ρια στην προσωπική του/της ζωή. Από τα προφανή ερωτήματα “πώς να φροντίσω για τη σύνταξή μου και πότε να την πάρω;”, περνά σε πιο σύνθετα: “πού θα δουλέψω;”, “τι να κάνω για να μη χάσω τη δουλειά μου”, αλλά και το “πώς να μη θυσιάσω την οικογενειακή μου ζωή στην επαγγελματική επιτυχία”; Σε τελική ανάλυση, ρωτάει: “πώς να ζήσω τη ζωή μου;”.
Ο Γρίφος των 100 Χρόνων διαβάστηκε και αξίζει να διαβαστεί ακριβώς εξαιτίας αυτής της αντιστροφής της ροής της συζήτησης. Λαμβάνει σαν δεδομένα αυτά που αναμένονται σε κρατικό, κοινωνικό και επιχειρηματικό επίπεδο και ρωτάει τον/την κάθε αναγνώστη/ρια:
“Εσύ, λοιπόν, τι θα κάνεις;” Οι χιλιάδες αναγνώστες του βιβλίου ανά τον κόσμο αναγνώρισαν ότι αυτή είναι μια ερώτηση που δεν μπορούν πια να αποφύγουν. Αν όχι οι ίδιοι, τότε τα παιδιά τους, αργά ή γρήγορα θα πρέπει να αναζητήσουν τη δική τους απάντηση. Παραφράζοντας τον ποιητή Τζον Νταν (1572-1631) “Για ποιον μιλά ο Γρίφος; Μιλά για σένα, αναγνώστη“.1
Το επίμετρο αυτό εξετάζει δύο κρίσιμα θέματα για τον Έλληνα αναγνώστη και την Ελληνίδα αναγνώστρια.
Πρώτον, την αποκρυπτογράφηση του Γρίφου: Σε ποια σημεία διαφέρει η οπτική των Γκράτον και Σκοτ από το πώς προσεγγίζονται τα θέματα αυτά στην Ελλάδα, τι προσθέτει και τι (ενδεχομένως) αποσιωπά;
Δεύτερον, σε ποιον βαθμό μας αφορούν αυτά τα θέματα στην Ελλάδα; Μήπως τα διλήμματα που παρουσιάζει το βιβλίο έχουν μόνο εφαρμογή σε ανοικτά συστήματα –όπως αυτό της Βρετανίας; Μήπως ο ελληνικός Γρίφος έχει διαφορετική μορφή και περιεχόμενο από αυτό του βιβλίου; Και αν ναι, ποια είναι η δική μας πρόκληση;
Αποκρυπτογράφηση του Γρίφου των 100 Χρόνων
Ο Γρίφος προσεγγίζει μια σειρά από θέματα που μας είναι γνώριμα στην Ελλάδα, αλλά από διαφορετική σκοπιά. Για την καλύτερη κατανόηση, αξίζει να εξετάσουμε πώς πέντε βασικά στάδια του συνολικού επιχειρήματος που αναπτύσσει το βιβλίο διαφέρουν από τον γνώριμο τρόπο προσέγγισης.
(α) Δημογραφικό/ Γήρανση/ Μακροβιότητα
Ό,τι είναι άλυτο στην Ελλάδα ονοματίζεται από ένα επίθετο στερούμενου ουσιαστικού, με τη λέξη “πρόβλημα” να αποσιωπάται ως ευκόλως εννοούμενη. Όπως έχουμε το “Κυπριακό”, ή το “ασφαλιστικό”, αποκτήσαμε και το “δημογραφικό“. Όμως ο Γρίφος εμφατικά δεν αποτελεί “άλλο ένα βιβλίο για το δημογραφικό”.
Κατ’ αρχάς, οι συγγραφείς θα διαμαρτύρονταν για τη χρήση του όρου “πρόβλημα”. Μια πρόβλεψη για το πώς θα εξελιχθεί η κοινωνία δεν είναι ποτέ “πρόβλημα”· γίνεται πρόβλημα μόνο αν η προειδοποίηση αγνοηθεί. Η έκφραση παραπόνου για κάτι που σίγουρα θα συμβεί είναι αντίστοιχη με την ευχή να είμαστε κάποιοι άλλοι από αυτό που είμαστε, ή να βρισκόμαστε ως δια μαγείας κάπου αλλού. Όμως, η ένστασή τους είναι βαθύτερη.
Το βιβλίο δεν ασχολείται με τη “γήρανση”. Η πληθυσμιακή γήρανση είναι η αλλαγή της σύνθεσης του πληθυσμού, με το ποσοστό των ατόμων ηλικίας 50+ στον πληθυσμό να διευρύνεται. Αυτό προκαλείται τόσο από την αριθμητική αύξηση των ηλικιακά μεγαλύτερων, όσο και από τη μείωση των μικρότερων.
Με τη σειρά τους αυτά παραπέμπουν σε μεταβαλλόμενα ισοζύγια μεταξύ των τριών κινητήριων δημογραφικών μοχλών, της γεννητικότητας, της θνησιμότητας, της μετανάστευσης από τη μια πλευρά, αλλά και της ύπαρξης κάποιων ιστορικά πολυπληθέστερων γενεών από την άλλη. Το βιβλίο ασχολείται με μόνο ένα από αυτά, με τη μακροβιότητα.
Ότι, δηλαδή, όλοι μας θα ζούμε περισσότερο, ενώ τα παιδιά μας θα ζουν περισσότερο από εμάς. Αυτό, σε ατομικό επίπεδο, αντιπροσωπεύει την ευόδωση πόθων του ανθρώπου, παλιών όσο η Ιστορία. Ασχέτως του τι γίνεται και πώς οργανώνεται η κοινωνία για να υποδεχθεί αυτή την κατάκτηση, είναι το ίδιο το άτομο που θα πρέπει να φροντίσει πρώτο να προσαρμοστεί.
Πόσο περισσότερο όμως; Αυτό απαντάται από το “προσδόκιμο επιβίωσης” –την πιθανότητα κάποιος άνθρωπος συγκεκριμένης ηλικίας να επιβιώσει για άλλα “X” χρόνια.2 Ο αριθμός αυτός –κρίσιμη δημογραφική παράμετρος για τις ασφαλίσεις, τις συντάξεις και τον σχεδιασμό μακροχρόνιας πολιτικής– υπολογίζεται με βάση τα υφιστάμενα στατιστικά στοιχεία.
Με αυτόν τον τρόπο, προκειμένου να προβλέψουμε πόσο θα ζήσει κάποιος που γεννήθηκε το 1950 ή το 2010, ανακατεύουμε στον υπολογισμό των στατιστικών δεικτών τις εμπειρίες της δικής του γενιάς με ό,τι έζησαν άτομα από παλιότερες γενιές, λ.χ. αυτών που γεννήθηκαν τη δεκαετία του 1920 ή του 1930. Το βιβλίο, στο πρώτο κεφάλαιο, αποκαλεί τη χρήση στατιστικών στοιχείων παρελθουσών γενεών, προκειμένου να γίνουν προβολές για σημερινές γενιές, ως την “ιστορική μέθοδο” ή τη “μέθοδο περιόδου”.
*Επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Στατιστικής και Ασφαλιστικής
Επιστήμης του Πανεπιστημίου Πειραιώς.
https://www.orgi.gr
BLOG COMMENTS POWERED BY DISQUS